O Site Dün Kurulmuş Olabilir
Instagram'da bir reklam çıkıyor karşınıza. Tanıdık bir markanın ayakkabısı, fiyatın üstünde kırmızı bir rakam: yüzde yetmiş sekiz indirim. Sayfaya giriyorsunuz. Site düzgün görünüyor, ürün fotoğrafları yerli yerinde, beden tablosu var, adres çubuğunda kilit duruyor. Sipariş veriyorsunuz.
Kargo gelmiyor. Bir hafta sonra siteye tekrar bakıyorsunuz, sayfa açılmıyor. Reklamı gördüğünüz hesap da kapanmış.
O site, siz sipariş verdiğinizde on bir günlüktü. Ve zaten o ay kapanacaktı.
Kasım, indirimlerin ayı. Önce 11 Kasım, ardından Black Friday. Alışveriş sitelerinin en yoğun haftaları, sahte mağazaların da sezonu.
Sahte mağaza bir kampanya gibi çalışır
Gerçek bir mağaza yıllar içinde itibar biriktirir. Müşteri yorumları, iade süreçleri, şikâyetlere verilen cevaplar, hepsi zamanla oluşur ve hepsi mağazanın kaybedecek bir şeyi olduğu anlamına gelir.
Sahte mağazanın böyle bir derdi yok. Çünkü ömrü birkaç hafta.
İşleyiş aşağı yukarı şöyle. Bir alan adı alınır, bu işlem birkaç dakika sürer ve çok ucuzdur. Üzerine hazır bir mağaza şablonu kurulur. Ürün fotoğrafları gerçek markaların sitelerinden kopyalanır, bu yüzden görseller kusursuz görünür. Sonra reklam bütçesi ayrılır ve sosyal medya reklamları başlar. Reklamlar hedefli olduğu için tam da o ürünle ilgilenen kişiye ulaşır.
Alan adı seçiminde de bir kalıp var. Tanınmış bir markanın adının yanına güven veren bir kelime ekleniyor: outlet, indirim, fırsat, mağaza, resmi. Göz bu adrese baktığında markayı tanıyor ve gerisini okumuyor. Oysa markanın gerçek adresinde böyle ekler bulunmaz; bir markanın kendi adını açıklamaya ihtiyacı yoktur.
Siparişler gelir, ödemeler alınır, kargo çıkmaz. Şikâyetler birikip arama sonuçlarında görünmeye başlamadan site kapanır. Bir sonraki sezon, başka bir isimle yeniden açılır.
Sahte mağaza yakalanmamaya çalışmıyor. Yakalanana kadar geçecek süreyi hesaplıyor.
Kilit yine bir şey söylemiyor
Daha önce yazmıştım: adres çubuğundaki kilit, sayfanın güvenli olduğunu değil, bağlantının şifreli olduğunu söyler. Sahte mağaza da o kilidi dakikalar içinde ve ücretsiz alıyor.
Yani kilide bakarak sahte siteyi ayırt etmek mümkün değil. Bakılacak yer başka.
Sorulacak tek soru: bu site kaç yaşında
Sahte mağazanın en savunmasız tarafı yaşı. Gerçek bir mağaza yıllardır oradadır, sahte olan ise geçen ay yoktu. Bunu öğrenmenin üç yolu var ve üçü de birkaç dakika sürüyor.
Reklamı veren hesabın geçmişine bakın. En kolayı bu, hiçbir araca ihtiyaç duymaz. Reklamı gördüğünüz sosyal medya hesabının profiline girin ve en eski gönderisine kadar kaydırın. Binlerce takipçisi olan bir mağazanın ilk gönderisi üç hafta öncesine aitse, o takipçiler satın alınmış demektir. Facebook ve Instagram reklamları için Meta'nın herkese açık Reklam Kitaplığı da var; bir sayfanın hangi reklamları ne zamandır yayınladığını oradan görebilirsiniz.
Alan adının ne zaman alındığını sorgulayın. Bu en kesin olanı. Ücretsiz alan adı sorgulama sitelerine adresi yazdığınızda, kaydın hangi tarihte oluşturulduğunu gösterir. Karşınıza birkaç haftalık bir tarih çıkıyorsa, o site indirim sezonuna yetişmek için kurulmuş demektir. Kurumsal bir mağazada o tarih yıllar öncesine gider.
Marka adını arama motorunda aratın. Yanına "şikâyet" ya da "yorum" ekleyin. Gerçek bir mağazanın geçmişi vardır, memnun ve memnuniyetsiz müşterileri vardır. Hiçbir iz bulamıyorsanız bu, iyi bir işaret değil.
- Reklamı veren hesabın en eski gönderisine bakın. Birkaç haftalıksa devam etmeyin.
- Alan adının ne zaman alındığını sorgulayın.
- İletişim sayfasında açık adres, telefon ve vergi bilgisi var mı diye bakın. Sadece bir form varsa durun.
- Fiyat çok iyiyse sebebini bulun. Sezon sonu indirimi ile piyasanın üçte biri arasında fark vardır.
Ödeme yöntemi tek başına yeterli bir işaret
Aslında bütün bu kontrollerden daha hızlı bir tane var.
Ödeme sayfasında kart yerine hesap numarası veriliyorsa, orada durun. Kartla yapılan bir ödemede, ürün gelmediğinde bankanıza itiraz edip paranızı geri isteme hakkınız var. Havalede böyle bir mekanizma yok; para karşı hesaba geçtiği anda iş hukuki sürece dönüyor ve çoğu zaman geri gelmiyor.
Dolandırıcı bunu sizden daha iyi biliyor. Bu yüzden "havale ile ek indirim" ya da "kredi kartı sisteminde arıza var" cümlelerini sık görürsünüz. İkisi de aynı anlama geliyor: paranızı geri alamayacağınız yoldan ödeyin.
- Kartla ödediyseniz bankanızı arayıp itiraz sürecini hemen başlatın.
- Havale yaptıysanız bankanıza bildirin ve vakit kaybetmeden şikâyette bulunun; ilk saatler önemli.
- Kart bilgilerinizi o sayfaya girdiyseniz kartı kullanıma kapatın, yenisini isteyin.
- Sitenin ekran görüntülerini, sipariş onay e-postasını ve ödeme dekontunu saklayın. Site kapandıktan sonra elinizde kalan tek şey bunlar olacak.
Kaybedilen tek şey para değil
Sipariş formuna ne yazdığınızı bir düşünün. Ad soyad, açık adres, telefon, e-posta. Ödeme ekranında kart numarası, son kullanma tarihi ve arkadaki üç hane.
Site kapandığında bu bilgiler kapanmıyor. Kart bilgileri el değiştiriyor, kişisel bilgiler ise çok daha sinsi bir şekilde geri dönüyor.
Birkaç gün sonra telefonunuza bir mesaj geliyor: kargonuz adres eksikliği nedeniyle teslim edilemedi. Bu sefer mesajda gerçek adınız yazıyor, gerçek adresiniz yazıyor, hatta gerçekten sipariş verdiğiniz üründen söz ediliyor. Çünkü o bilgileri siz verdiniz.
İlk tuzağı fark eden çoğu kişi ikincisine takılıyor, çünkü ikincisi kişiselleştirilmiş olduğu için çok daha inandırıcı görünüyor. Sahte bir siteden alışveriş yaptığınızı anladıysanız, sonraki haftalarda gelen her mesaja ve her aramaya iki kat şüpheyle bakın. Bankanız sizi arayıp "şüpheli işlem var, doğrulama kodunu söyleyin" demez. Hiçbir zaman demez.
Bu kasım için tek bir alışkanlık
İndirim sezonunda insanları yakalayan şey dikkatsizlik değil, acele. "Son üç saat" yazısı, biten stok sayacı, kaçırma korkusu. Hepsi düşünmeye vakit bırakmamak için orada duruyor.
O yüzden tek bir soruyu alışkanlık hâline getirin: ödeme sayfasına gelmeden önce "bu site kaç yaşında" diye sorun. Cevabı bulmak otuz saniye sürüyor ve bana sorarsanız, kilide bakmaktan çok daha fazla işe yarıyor.
Bu akşam bir şey yapacaksanız, ailenizdeki en çok çevrimiçi alışveriş yapan kişiye bu soruyu öğretin. Kasım boyunca işine yarayacak.